خانه / Türkmençe / ۲۱- نجی فوریه (۲- نجی اسفند) حالقارا انه دیلی گونی غوتلی بولسون!

۲۱- نجی فوریه (۲- نجی اسفند) حالقارا انه دیلی گونی غوتلی بولسون!

بیزینگ عاصیرلارینگ دوامیندا تآپلانیپ هم بایاپ گلیأن دیلیمیز هم-أ اؤز گؤزباشینی مونگلرچه عاصیرینگ جونبشیندن آلیپ گلیأر هم- م اؤز تاریخیمدا بایاماغینگ یانی بیلن دونیأ مؤچبرینده تانالان اثرلری دؤرتمأگه ممکینچیلیک بردی. شولاردان قوتاقوبیلیک، دیوان لغات الترک و یئنه –ده اونلارچا اثری ساناماق بولار.

بیزینگ توپراغیمیز المیداما باسیبالجیلارینگ آطلاری نینگ تویناغیندا توزدورلیپ گلیندی. مغوللار، قیزیلباش صفوی لار، نادرشاه آوشارلارینگ، قیزیلباش شایی قاجارلارینگ و شوونیست پهلوی لرینگ، روس تزارلاری نینگ و بلشویکلرینگ قاندؤکوشیکلی سیاستلاری نتیجه سینده ملی کیملیگیمیزه، ادبیاتیمیزا، دیلیمیزه و بوتین ملی دورقومیزا آنگیرسینا یتیپ بولماجاق ضاربالار اورولدی و بو اورغی حأضیر ایراندا حکم سوریأن اسلام رژیمینده حاصام گویچلنیپ، بیر سؤز بیلن آیدانیمیزدا ملی بارلیغمیزا حاوپ آباندیریپ گلیأر. غینانساغام صأحرامیزده نه گؤزل ییگیتلریمیز، قیزلاریمیز، یاشلاری بیر چنه یتن آقالاریمیز، اویالاریمیز اؤز انه دیللرینده یازماقدان و اوقاماقدان ماحروم بولوپ، ترسینه کِسِکی دیلده یازیپ اوقاماغی حالاپ، اؤز بالالارینا- دا شئیله پیس دأبی اؤندأپ گلیأرلر.

مونینگ سبأبی نأمه، گونأ کیمده؟

اگر گونأنینگ بیر اووجی حأکمیتلرده بولسا، اول بیر اووجونده بیزینگ اؤزومیز دوریاریس. باشغاچا آیدیلاندا، بیز هر ادیپ، حسیپ ادیپ، اؤز انه دیلیمیزده یازماغا و اوقاماغا قارا باشیمیز و بار گویجومیز بیلن ایخلاص اتملی. حأضیر تورکمنصحرادا یوزلرچه یازیجی- شاهیر تورکمن دیلینده اثر دوره دیأرلر. یاریم- یامالاق- دا بولسا مجله و روزنامه چاپ بولیار اولاردا تورکمنچه یازیلان مقالالاری اوقاجاق بولمالی و اوقاما برک یاپیشمالی. تورکمنیستاندا تورکمن دیلینده چاپ بولیان کتاپلاری آلیپ اوقامالی و یئنه یوزلرچه یول بیلن ظالیم رژیملرینگ بیزی یوق اتمک اوغرونداقی سیاساتینا قارشلیغیمیزی گؤرکزملی. یئنه بیر میثال. اگر ایران حکومتی بالالاریمیزا تورکمنچه آت داقماغا روغصات برمه یأن بولسا، آزیندان اؤیده بالامیزا تورکمنچه آت داقیپ، اونون بیی نیسینه تورکمنچیلیک آنگینی قویوپ، اونی تورکمن روحی بیلن یتیشدیرملی، حالق ارته کیلریمیزی (بای/افسانه) اوقاپ برملی، شئیله ارتیکیلر کتاب گؤرنوشینده چاپ ادیلیپ ایل آراسیندا یایرادیلیار، اینترنت سایتلاریندا یرلشدیریلیار.

بیزینگ دیلیمیز قاتی بای هم آوازلی دیللرینگ بیری حاساپلانیار. اول باشغالاردان بای بولسا بایدیر، غریب دألدیر. اونگا بویسانملی.  مثال اوچین علیشیرنوایی اؤزنینگ “محاکمه الغتین” (سؤزلر دنگشدیرمه ­سی)  دیین اثرینده تورکی دیلی­نینگ پارس دیلیندن بای هم اۆستونلیگینی، تورک دیلینده بار بولوپ، پارسچادا قارشیلیغی بولمادیق سؤزلر بیلن ثبوت اتدی. حأضیره چنلی پارس دیلچیلر بو کتابدا اؤنگه سورولن پیکره جوغاپ بریلمأن گلیأر.

علیشیرنوایی و انه دیلی حاقیندا

تورک دیل و ادبیاتی ­نینگ مشهور عالیمی نوایی میلادی حاسابا گؤره ۱۴۴۱- نجی یئلینگ ۹– نجی فوریه آیئندا هـرات شأهرینده دونیأ اینیأر. ۶۲ یاشدان عبارات بولان عمرونی تورک دیل و ادبیاتی اوغروندا صارپ ادیپ، بو میداندا اؤچمـِجک ایز قالدیریار. نوایی ۱۵- نجی عاصیردا پارس دیلیندن تورک دیلی ­نینگ اوستونلیگینی هم بایلیغینی شول ایکی دیلینگ دنگشدیرمگی اساسیندا یازان “محاکمه الغتین” اثرینده ثبوت اتمأگه سینانشیار. بو یرده شول مشهور اثردن بیر-ایکی مثالی گتیرمگی ماخول گؤردوک:

“… تورک شاهیرلارینگ بیرنأچه ­سی ادیل بیر پارس یالی پارس دیلینده اوادان قوشغولار دوزمگی باشایارلار، اما پارسلاردان هیچ بیریسی تورکچه گورلأپ بیلمز، اینگ اونگات گورلأپ بیلیأنلری بولسا تورکی سؤزلرینگ مانیسینا دوشونمزلر. یوزده یا- دا مونگده بیری تورکچأنی اؤوره نیپ گورلشمأگه دورسا اونونگ تورک دألدیگی ایلکی سوزوندن بللی بولیار و اؤز لهجه ­سی بیلن اؤزونی گولکونچ یاغدایا سالیار…

تورکی شاهیرلار “می” یی تاریپلاپ، می ایچمک قاعده- دا “تامیشماق” یاغنی «آنگیرباش لذت تاپا- تاپا، آز ایچمک» سؤزونی اولانیارلار:

“ساقی چو می ایچیپ، مانگا توتار گوش،          تامشی- تامشی اونی قیلغای نوش”

 بو سؤز پارس دیلینده یوقدور. “تامشیماق”، “بوغساماق”، شئیله–ده «اینگراماق»، «سینگراماق»، یاغنی درد بیلن یاشرین، یوواشجا آغلاماق سؤزلرینگ قارشیلیغی- دا پارسلاردا یوقـدور.

«سیغتاماق»، «اوکورمک» (حایقیرماق- قاتی سس بیلن آغلاماق) سوزلرینگ- ده اولاردا قارشیلیغی یوقدور و پارس شاهیرلاری بولار دک عجپ ماضمونلی سؤزلردن ماحرومدیرلار. یئنه یئغلاماغینگ قارشیسینا، اینچه سس بیلن آغلاماق «حینچغـیرماق»  بار. پارسلار آغلاماق سؤزونی “های-های” دیین تورک سؤزوندن آلیارلار. تورکلرده «کمسینمِک» و «قیسغانماق» یالی سؤزلر بار. پارسلار مونداق عجپ ماضمونلی سؤزلردن ماحرومدیرلار. بوینی قیشاردیپ، زارین باقماق سؤزه تورکلر «تلمورماق» دییأرلر. (مختومقلی –دا… تلموروپ هریانه باقار. آ.گ) پارسلاردا اونونگ قارشیسی یوقدور.

تورکلر گؤز بیلن قاش ینگ آراسینا «قاباق» دیأرلر، مونگا پارسچا سؤز بولماز. پارس دیلینده «چاقین و ییلدیریمه» (ییلدیریم چاقماق) سؤزلری یوقدور و عاراپ دیلی بیلن “رعد و برق و صاعقه” دییرلر.

یوزدأکی منگ– گه(خال) پارسلاردا سؤز بولماز، عاراپلادان خال دییپ آلیپدیرلار. “میزان الاوزان” آدلی کتابیمدا- دا تورکی دیلی­نینگ قادالاری باراسیدا دوروپ گچیپدیم. تجنیسده «تویوق» قاداسی بار، قوشغودا ایکی منگزش سؤزونگ اوللانماغی نینگ اصولی بار، بو دستور پارسلاردا بولماز. (پارسلارینگ الیپ بییسی یوق و عاراپ الیپ بیسینی آلدیلار و اولاردا “اۆ- اؤ”( ü،ö  ) سسلری یوقدور. آ.گ)

تورکلرده «ایگو» (اییمک) و ایچگو (ایچمک) سؤزلری بار. پارسلار ایمگی هم ایچمگی “خوردن” دییأرلر. (خوردن سوزوندن—زمین خوردن- گول خوردن- سرما خوردن، بهم خوردن، واخوردن- باز شدن…)

پارسلار اولی و کیچی قارداشا “برادر” دییأرلر (اولوسینی یا کیچیسینی گؤرکزمک اوچین ایکی سؤزدن پئیدالانیار لار—برادر بزرگ، برادر کوچک). تورکلر بیرسؤز بیلن، اولینی «آقا»، کیچینی «اینی» دییأرلر. پارسلار اولی و کیچی قیز دوغانینا خواهر دییارلر. تورکلر اولوسینا «اکه­ جی»، کیچی قیز دوغانینا «سینگگیـل» دییأرلر. تورکلر آتانینگ آقا یا- دا اینیسینه «آپاغا/آبا»، انأنینگ آقا یا- دا اینیسینه «دایی» دیـیرلر. پارسلار هیچ حایسینی بللی قیلمان، عاراپ دیلی بیلن عمه و خاله دییرلر.

تورکلر “کیـیک”نینگ (آهو) ارکه ­گینه “حونا”، اورقاجیسینا “قولچاقچی” دییرلر. “سوغـون”ینگ ارکه ­گینه “بوغا”، اورقاچیسینا “مارال” دییرلر. پارسلار ارکه ­ک یا- دا اورقاچیسینی بللی ادمأن “آهو و گوزن” دن باشغا زات آیتمازلار.

تورکلر دونگنگوزینگ ارکه ­گینه “قاپان”، اورقاچیسینا “مـ­که ­جین” و چاغاسینا “چورپا” دییرلر، پارس همه ­سینی “خوک و گراز” دییرلر.

تورک، اؤردک ینگ ارکـه ­گینه “سونا”، اورقاچیسینا “بورچین” دییر، پارس مونگا هم آد قویمان ایکیسینه- ده «مرغابی» [سوو تاویغی] دییر. تورکلرده اؤردک ینگ،  چورکه، ایرکه سوغدور، آلماباش، چاقیرقانات، دمیرقانات، آلالاتغا، آلاپیکه، باغچال یالی گؤرنیشلرینه آد بار، پارس بارسینی مرغابی دییر. اگر- ده بیری- بیریندین تاپاوتلاندیرجاق بولسالار تورکچه سؤز بیلن آیدارلار.

پارسلاردا آتینگ، دویأنینگ، قویونینگ (قویونینگ و دویأنینگ دورلی گورنوشینی ساناجاق بولسانگ گوررونگ اوزاغا چکر- آ.گ) دورلی گورنیشلرینه حتی اورش اسبابینا (حتی حاربی آدالغالارا) یؤریته سؤزلری یوقدور و تورک سؤزونی اولانیارلار…

هونأرسیز تورک ییگیتلری آنگسادینا باقیپ پارس دیلینده قوشغی آیدارلار. ایکی دیلی اونگاریانلار اؤز دیلینده کؤپرأک، باشغا دیلده آزراق قوشغی آیتسالار، حاص بولماندا ایکی دیلده دنگ آیتسالاردی، بئیله زادا یول برمـ­سه بولاردی. اما کأبیر تورک یازیجیلاری پارس دیلینده قوشغی یازیپ، تورک دیلینده آیتمایارلار. شئیدیپ هم اول طاراپا مئیلله ­نیپ، عادات ادیپ باشلایارلار، عادات ادن قیلیغی هم اؤرکلمک قین بولار… شول سبأپلره گؤره تورکی دیلی­نینگ واصپی حاقیندا و تورکی و پارسی دیللرینگ دنگشدیرمگی اساسیندا بو کتاپچانی جمع قیلدیم و اونگا «محاکمه الغتین» آد قویدوم تا تورک ایلی، تورک دیلی­نینگ سویجی و بایلیغینا قایتادان ناظار قیلسین لار و اؤز دیلی­نینگ بایلیغینا اینانسین لار و پارسلارینگ اولارا ادیأن توقـونچلاریندان [کمسیتمه لریندن- سرکوفت لریندن] قوتولسینلار…” (نوایی- محاکمه اللغتین)

——————-

یئنه ده پارسلار “تاوشان” دیین حایوانا “خرگوش” (اشک قولاق) دییأرلر.

“دمیر صاندیغا”، گاو صندوق (سیغیر صاندیق” دییأرلر.

آزال—گاو آهن (دمیر سغیر)، مونگا نأدیپ دوشونجک؟!

لِنگِچه – “خرچنگ” (اشک پنجه” دییأرلر.

کرپی—جوجه تیغی!!! (جویجه بیلن تیغ نأحیلی دوشونجک بولسانگ دوشونای!!)

کؤینک سؤزینی تاپمان “پیر آهن” (قارری دمیر) دییأرلر.

قوشاق—کمربند (بیل باغ!!!)

قارپیز—هندیستاندان گلن بیر ایمیش اویدیپ پارسلار اونگا هند+ وانه دییأرلر.

قاوین– خر+ بز (اشک- گچی!!!)

عاراپ دیلینده “ک” کیچی لیگینگ (علامت تصغر) بللیگی—عروس- عروسک، مد- مردک… اما اولار کیچی حایوان بولان سیچانا، موش و اولی راکته بولسا موشک دییأرلر.

پارسلار- ده سان سانامق هم مانیسیز:

یک- دو- سه- چهار- پنج- شش- هفت- هشت- نه- ده

۱۱(یازده- اوقالاندا—یه از ده—یعنی یک از ده– بولیار ۹)، ۱۲ (دو از ده — بولیار ۸)، ۱۳ (سیز ده- سه از ده— بولیار ۷)، ۱۴(چهار ده بولیار ۴۰)، ۱۵ (پنج از ده پنجده دییملی اما مانیسیز پانزده بولیار)، ۱۶ (شانزده—شان از ده—بی معنی)، ۱۷ (هفده—بولیار هفت ده—۷۰)، ۱۸ (هیج ده—بولیار ۰)، ۱۹ (نوزده- نو(۹) از ده—بولیار ۱)، بیست (۲۰ بی معنی)، ۲۰۰ (دو بیست—بولیا چهل)، ۳۰۰ (سی صد- بولیا ۳۰۰۰)….

——————–

شونگا گؤرأ اؤز ملی دیلیمیزینگ بایلیغیمیزا و اونونگ گرامری نینگ برک اساسلاردا دوزویلندیگینه یئنه بیر گرک گؤز یتریأریس و اونگا یئنه بیر گزک قووانیاریس.

دیلیم- دیلیم،

کس قاوینی دیلیم- دیلیم

انه دن دؤنمرین،

دوغراسالار دیلیم- دیلیم

آ.گلی



تلگرام

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *